Thực hiện phỏng vấn: Nguyễn Thị Phương
Trong ngày đầu năm mới, chúng ta sẽ cùng trò chuyện với TS. Nguyễn Quốc Hưng – Viện trưởng Viện Công nghệ lượng tử, ĐHQGHN.
Về chủ quyền công nghệ
PV: “Trong bối cảnh thế giới đang nhắc tới ‘Ngày tận thế lượng tử’ (Y2Q) – khi các máy tính lượng tử có thể bẻ khóa mọi mật mã hiện nay – anh đánh giá thế nào về việc làm chủ công nghệ lượng tử như một ‘chiếc khiên’ để bảo vệ chủ quyền số của Việt Nam? Nếu không bắt đầu từ bây giờ, chúng ta có đang đứng trước nguy cơ trở thành ‘vùng trũng’ dữ liệu của thế giới không?”
TS. Nguyễn Quốc Hưng: Công nghệ lượng tử giống như máy tính cá nhân, mạng internet, LLM, có tiềm năng thay đổi mạnh mẽ nhiều lĩnh vực trong xã hội. Không chỉ bẻ khóa mật mã RSA, máy tính lượng tử làm tính toán hiệu quả hơn trong mọi lĩnh vực, từ tối ưu logistic, đầu tư tài chính, tới thiết kế thuốc mới, hay mạnh hơn là tìm hiểu trực tiếp các tri thức nền tảng của tự nhiên. Một công cụ mạnh như vậy phụ thuộc vào người sử dụng. Rõ ràng Việt Nam không thể nằm ngoài sự phát triển này. Chúng ta không chỉ cần bảo vệ chủ quyền số, chúng ta cần tích cực chủ động làm chủ công nghệ mạnh mẽ này để không bị bỏ lại phía sau.
Tuy nhiên, chúng ta cần cả khiên và thuẫn. Để bảo vệ chủ quyền số, chúng ta cần nâng cấp các thuật toán mã hoá để máy tính lượng tử không thể phá khoá. Các thuật toán mã hoá hậu lượng tử (Post Quantum Cryptography) không phải công nghệ lượng tử, mà là chiếc khiên để bảo vệ an toàn thông tin. Về mặt này, chúng ta đã có một số bước tiến nhất định. Gần đây, Ban Cơ yếu Chính phủ đã ra mắt chữ ký số hậu lượng tử VN-PQsign, ứng dụng các thuật toán tiên tiến chống lại “ngày tận thế lượng tử”. Kể cả khi máy tính lượng tử phổ quát ra đời, người sử dụng vẫn an tâm với chữ ký số VN-PQsign. Chúng ta cũng đã có những bước tiến đầu tiên triển khai các giao thức truyền thông lượng tử (QKD), làm quen với những công nghệ như các cỗ máy thu phát đơn photon.
Mặc dù đạt những thành tựu lớn trong phát triển kinh tế xã hội, nền khoa học công nghệ Việt Nam vẫn còn đi sau, đặc biệt ở những công nghệ tiên tiến như công nghệ lượng tử. Rõ ràng chúng ta cần phải lo lắng về việc trở thành vùng trũng, đặc biệt với công nghệ lượng tử. Các kiểm soát xuất khẩu về hạn chế chia sẻ, chuyển giao công nghệ cao, đặc biệt trong lĩnh vực lượng tử đang gia tăng với tốc độ chóng mặt.
Về hợp tác quốc tế: Vị thế trong “chuỗi giá trị mới”
PV: “Công nghệ lượng tử là một cuộc đua tốn kém hàng tỷ đô la. Với một quốc gia đang phát triển như Việt Nam, theo anh, chúng ta nên định vị mình ở đâu trên bản đồ lượng tử thế giới để không chỉ là người đi mua công nghệ, mà là một đối tác chiến lược trong các liên minh quốc tế?”
TS. Nguyễn Quốc Hưng: Công nghệ lượng tử thực ra không quá tốn kém. Kích thước phòng thí nghiệm lượng tử cần để làm chủ công nghệ lõi chỉ nằm trong một căn phòng, với các cỗ máy đặt vừa trên những chiếc bàn nhỏ. So sánh với công nghệ không gian hay công nghệ hạt nhân, công nghệ lượng tử hoàn toàn vừa miếng với Việt Nam.
Tuy nhiên, hãy nhìn lại công nghệ chip bán dẫn. Không có quốc gia nào làm chủ toàn bộ công nghệ này, mà nó đã thành một hệ sinh thái. Trong đó, mỗi nước đóng góp một mảng quan trọng, và nước nào không tham gia vào hệ sinh thái này thì sẽ dễ dàng bị bỏ qua. Việt Nam đã lỡ chuyến tàu bán dẫn, một phần cũng phải kể đến các yếu tố lịch sử như chiến tranh. Chúng ta đang ở thời điểm vàng để tham gia vào hệ sinh thái công nghệ lượng tử. Khi công nghệ chưa thực sự định hình, khi hệ sinh thái vẫn còn ở giai đoạn đầu, Việt Nam hoàn toàn có thể tham gia như một mắt xích quan trọng của hệ sinh thái lượng tử thế giới.
Trong bối cảnh của Nghị quyết 57 và các chính sách ngoại giao công nghệ được thúc đẩy mạnh mẽ, việc tham gia sâu rộng vào hệ sinh thái công nghệ lượng tử toàn cầu là rất quan trọng. Không chỉ nâng tầm các công nghệ lõi trong nước, việc tham gia chặt chẽ vào hệ sinh thái lượng tử giúp chúng ta không bị bỏ lại ở sau.
Hàn Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia như vậy ở gần Việt Nam. Kể từ khi xác định công nghệ lượng tử như một công nghệ chiến lược và ban hành kế hoạch phát triển lượng tử quốc gia, hai quốc gia này phát triển mạnh mẽ và đạt nhiều thành tựu cả trong nghiên cứu cơ bản, làm chủ công nghệ lõi, và phát triển hệ sinh thái, ứng dụng cho công nghệ lượng tử.
Về giáo dục: từ “nhị phân” sang “lượng tử”
PV: “Nhiều người cho rằng lượng tử là thứ gì đó rất xa vời và chỉ dành cho các nhà vật lý. Tuy nhiên, dưới góc độ giáo dục, việc hiểu về “tư duy lượng tử” (chấp nhận sự chồng chập, đa chiều) sẽ thay đổi cách thế hệ trẻ Việt Nam giải quyết các bài toán phức tạp trong kinh tế và xã hội như thế nào?”
TS. Nguyễn Quốc Hưng: Công nghệ lượng tử hiện chủ yếu đang phát triển mạnh ở các nền tảng vật lý, do đó các nhà vật lý cần là những nhà tiên phong. Tuy nhiên, việc phổ cập lượng tử, hiểu đúng các khái niệm của nó là một điều quan trọng. Cần phải dạy vật lý lượng tử rộng hơn nữa, và cũng cần dạy thêm các môn học về công nghệ lượng tử. Chúng ta cần có cả chương trình đào tạo chính quy về công nghệ lượng tử, và các khóa học bổ sung kiến thức, lan toả ra cộng đồng. Khi phát triển từ con số không, chúng ta sẽ gặp những mâu thuẫn như con gà quả trứng, nhưng không có nghĩa là chúng ta không làm được. Khi thiếu giáo viên, có thể dùng chương trình online. Khi đã có đội ngũ rồi, chúng ta sẽ đặt những mục tiêu lớn hơn.
Tuy nhiên cần chú ý về sự tương tự bề ngoài của các khái niệm trong một số ngành của khoa học xã hội với các khái niệm của vật lý lượng tử. Vướng víu lượng tử là một tính chất vật lý, được xác định rõ ràng bằng các phép đo hiệu điện thế, chứ không có mối liên hệ với tâm linh. Chồng chập lượng tử không phải là đa vũ trụ như trong phim Hollywood. Ở giới hạn của vật lý lượng tử, các nhà khoa học hàng đầu trên thế giới có thể đưa ra những mô hình phức tạp, sử dụng ngôn ngữ chưa được định nghĩa chính xác, có thể gây hiểu nhầm với người ngoài. Vai trò của giáo dục rất quan trọng. Không chỉ lan tỏa các phát triển mới nhất trong ngành, các khái niệm của công nghệ lượng tử cũng cần phải hiểu chính xác, từ đó mới xác định được khả năng ảnh hưởng trong xã hội.
Về sự giao thoa: Quantum-AI-Semiconductor
PV: “Anh thường nhấn mạnh sự hội tụ giữa Lượng tử, Bán dẫn và AI. Vậy đối với những nhân sự không chuyên đang làm việc trong ngành công nghệ hoặc marketing, việc trang bị kiến thức nền tảng về lượng tử sẽ giúp họ đón đầu làn sóng “nâng cấp năng lực” này ra sao trong 3-5 năm tới?”
TS. Nguyễn Quốc Hưng: Công nghệ lượng tử lớn lên từ trong công nghệ bán dẫn. Chúng sử dụng chung nhiều công nghệ nền tảng trong chế tạo và điều khiển quang, điện. AI cũng được ứng dụng rộng rãi, góp phần phát triển công nghệ lượng tử mạnh mẽ trong thời gian vừa qua. Đây là hai lĩnh vực gần gũi nhất với công nghệ lượng tử. Việc chuyển đổi nhân sự giữa 3 lĩnh vực này là nỗi đau của doanh nghiệp phát triển công nghệ lượng tử trên thế giới.
Có nhiều nỗ lực để giải quyết khó khăn này. Trước đây, chỉ có các PhD về vật lý lượng tử với thời gian đào tạo tới 10 năm mới có thể làm việc trong ngành. Hiện tại, có nhiều khóa học upskill, có thể giúp các nhân sự trái ngành nhanh chóng tham gia thị trường lao động. Tuy nhiên, vẫn phải tính đến thời gian theo năm để các nhân sự thực sự làm chủ được công việc của mình. Tuy nhiên, đây không phải vấn đề của công nghệ lượng tử. Công nghệ cao nào cũng có rào cản gia nhập rất cao.
Trong bối cảnh thị trường lao động lượng tử Việt Nam mới đang ở giai đoạn đầu, việc chuẩn bị cho sự phát triển trong giai đoạn tiếp theo là quan trọng. Các khóa học ngắn hạn về công nghệ lượng tử tổ chức bởi Libero, Viasm, với sự tham gia của các đơn vị có chuyên môn như Viện công nghệ lượng tử, ĐHQGHN hay mạng lưới công nghệ lượng tử VNQuantum có thể cung cấp những nhu cầu ngắn hạn này.
“Cú nhảy vọt” của Việt Nam
PV: “Nếu có một thông điệp để ‘đánh thức’ sự tò mò của những người Việt trẻ về kỷ nguyên lượng tử, ông sẽ nói gì để họ thấy rằng: Lượng tử không phải là một môn học khô khan, mà là cơ hội để Việt Nam thực hiện một cú nhảy vọt về đẳng cấp công nghệ?”
TS. Nguyễn Quốc Hưng: Tôi mượn lời của Arthur Clarke: “Bất cứ công nghệ nào đủ tiên tiến đều giống như phép thuật” (Any sufficiently advanced technology is indistinguishable from magic).
Xin được cảm ơn anh!
Chương trình học có sự tham gia giảng dạy của TS. Nguyễn Quốc Hưng: