Tổng quan

Nhân tưởng niệm 50 năm ngày mất của Heidegger và chuẩn bị kỷ niệm 100 năm và 220 năm hai kiệt tác Tồn tại và Thời gian của Heidegger và Hiện tượng học Tinh thần của Hegel, việc soi rọi lại nền tảng của triết học phương Tây, đặc biệt là vấn đề lý tính và chân lý, cho thấy rõ sự bế tắc của truyền thống khi thu hẹp chân lý vào nguyên lý adaequatio, tức sự phù hợp giữa nhận thức và sự vật, từ đó tạo ra sự phân ly khốc liệt giữa chủ thể và khách thể kéo dài từ Descartes đến Kant. Chính sự bế tắc của nhị nguyên luận ấy đã đòi hỏi một bước ngoặt kiến tạo từ Hegel và Heidegger. Với Hegel, chân lý không phải là một xác tín tĩnh tại mà là một tiến trình biện chứng, trong đó ý thức, khởi đi từ hình thái ấu trĩ của “sự xác tín cảm tính”, phải trải qua quá trình tự vượt bỏ; thông qua cuộc đấu tranh sinh tử của việc “Làm Chủ và Làm Nô” và tiến trình lao động cải tạo vật chất, chân lý thăng hoa thành Tinh thần của cộng đồng, để rồi đạt đến đỉnh cao của hệ thống là Tri thức tuyệt đối, nơi chân lý là cái Toàn bộ, nơi ánh sáng lý tính thấu triệt vạn vật, xóa bỏ hoàn toàn ranh giới chủ – khách và đưa con người lên vị thế “chúa tể” của Khái niệm. Tuy nhiên, bên cạnh những tương đồng cơ bản với Hegel, Heidegger lại coi chính thứ ánh sáng toàn tri ấy là đỉnh cao của “sự lãng quên Tồn tại”; vì thế, ông giải cấu trúc chân lý ra khỏi tính “đúng đắn” của mệnh đề lôgíc để đưa nó trở về nguyên nghĩa Hy Lạp Aletheia, tức sự không-che-giấu, theo đó chân lý là một biến cố khai mở, nhưng mọi sự khai mở đều tất yếu đi kèm sự che giấu, như trong tác phẩm nghệ thuật, nơi diễn ra cuộc xung đột vĩnh cửu giữa Cõi sống, tức ý nghĩa muốn khai mở, và Đất, tức vật chất nguyên sơ khép kín.

Sự đứt gãy giữa hai hệ hình này kéo theo những hệ quả lớn đối với thế giới hiện đại: nếu di sản của Hegel vô tình dung dưỡng lý tính công cụ và niềm tin mù quáng vào năng lực thống trị tự nhiên, thì Heidegger lại hạ bệ sự kiêu ngạo của chủ thể, mời gọi con người trở thành “kẻ chăn dắt” hay “người mục tử của Tồn tại”, đồng thời cảnh báo về “khung giá công nghệ”, nơi chân lý bị thu hẹp thành sự tính toán, quy giản vạn vật thành “nguồn dự trữ” vô hồn, dẫn đến suy thoái sinh thái và cả sự suy thoái của chính nhân loại. Trong bối cảnh kỷ nguyên “hậu-sự thật”, khi AI và thuật toán đang thao túng thực tại, tư tưởng của hai bậc thầy ấy có thể trở thành một mỏ neo cứu sinh: từ Hegel là lời kêu gọi con người vượt qua những buồng vang thông tin của “xác tín cảm tính” bằng “nỗ lực nhọc nhằn của Khái niệm”, dùng tư duy biện chứng để xâu chuỗi sự thật; từ Heidegger là sự thức tỉnh về thái độ “buông thư” (Gelassenheit), tức khước từ bạo lực của dữ liệu để trở về với sự tĩnh lặng và nghệ thuật đích thực; và chính sự kết hợp giữa nhãn quan biện chứng với sự khiêm nhường hữu thể học ấy có thể trở thành một hệ tọa độ cần thiết để con người vừa phát huy tiềm năng, vừa bảo vệ sự sinh tồn và phẩm giá của mình.