Nghịch lý quyền lực và nghệ thuật quản trị bản thân trong kỷ nguyên tri thức

Trong nhiều thế kỷ, khi nhắc đến quyền lực, chúng ta thường bị ám ảnh bởi những tư tưởng của Machiavelli trong tác phẩm Quân Vương, coi quyền lực đồng nghĩa với sự ép buộc, mưu mô và sự thống trị tàn nhẫn. Dưới lăng kính cũ này, quyền lực được xem như một thứ chiến lợi phẩm kịch tính phải giành giật bằng mọi giá.

Tuy nhiên, khoa học về quyền lực trong thế kỷ 21 đã bác bỏ hoàn toàn lăng kính này. Chuyên gia tâm lý học Dacher Keltner định nghĩa lại: Quyền lực thực chất là năng lực tạo ra sự khác biệt bằng cách thay đổi trạng thái của người khác. Quyền lực hiện diện trong mọi tương tác và mối quan hệ xã hội. Từ việc thay đổi trạng thái thể chất của một bệnh nhân đến việc định hình gu thẩm mỹ của công chúng, quyền lực là một dạng năng lượng được phân bổ rộng khắp trong các mạng lưới xã hội.

Đột phá lớn nhất trong việc nhận thức về quyền lực là hiểu rằng: Quyền lực không phải là thứ để chiếm đoạt, mà là thứ được tập thể trao tặng.

Vậy tập thể trao quyền cho ai? Khoa học xã hội chỉ ra rằng, các mạng lưới sẽ ưu tiên trao quyền lực và sự tôn trọng cho những cá nhân hành động vì lợi ích chung. Lợi ích chung được tạo ra khi giá trị mang lại cho số đông vượt trội hơn hẳn những tổn hại gây ra. Những cá nhân thể hiện sự nhiệt huyết, lòng tốt, sự bình tĩnh và cởi mở sẽ tự động vươn lên vị trí ảnh hưởng. Ngược lại, nếu một người phá hoại lợi ích chung, nhóm sẽ trừng phạt và tước đoạt quyền lực của họ thông qua các công cụ xã hội như tin đồn.

Để duy trì ảnh hưởng lâu dài, nhà lãnh đạo phải giữ được sự tập trung vào người khác thay vì chỉ thỏa mãn mong muốn cá nhân. Có bốn thực hành xã hội cốt lõi giúp duy trì quyền lực bền vững:

• Thực hành sự thấu cảm: Hiểu và chia sẻ cảm xúc, ý định của những người xung quanh.
• Cho đi: Chia sẻ tài nguyên, thời gian và sự hỗ trợ để trao quyền cho mạng lưới.
• Thể hiện lòng biết ơn: Tôn vinh người khác để củng cố các mối liên kết xã hội.
• Kể những câu chuyện gắn kết: Sử dụng các biểu tượng và diễn ngôn để tạo ra ý thức về mục đích chung, giúp tập thể vượt qua căng thẳng và xung đột.

Việc thấu hiểu bản chất của quyền lực là vô cùng quan trọng bởi chúng ta rất dễ rơi vào một cái bẫy nguy hiểm: Nghịch lý quyền lực. Nghịch lý này chỉ ra rằng, chúng ta đạt được quyền lực nhờ những phẩm chất tốt đẹp, nhưng chính cảm giác có quyền lực lại khiến chúng ta đánh mất đi những phẩm chất ấy.

Khi bị quyền lực làm mờ mắt, con người dễ mất đi sự thấu cảm, dẫn đến các hành vi bốc đồng, tư lợi và thiếu tôn trọng. Nghiêm trọng hơn, quyền lực khiến các lãnh đạo dễ dàng biện minh cho các hành động phi đạo đức bằng những câu chuyện về sự ngoại lệ, tự cho rằng mình có đặc quyền để hạ thấp người khác và bỏ qua các quy tắc chung.

Làm thế nào để người lao động tri thức tránh được sự tha hóa và duy trì năng lực cống hiến? Lời giải nằm ở triết lý quản trị bản thân của Peter Drucker.

Drucker chỉ ra rằng trong kỷ nguyên tri thức, mỗi người phải tự trả lời câu hỏi: “Điểm mạnh của tôi là gì? Tôi làm việc như thế nào?”. Để tìm ra điểm mạnh, công cụ duy nhất là phân tích phản hồi: bất cứ khi nào đưa ra quyết định quan trọng, hãy viết ra kỳ vọng của bạn, sau đó đối chiếu kết quả thực tế sau 9 đến 12 tháng. Phương pháp này giúp bạn nhận ra vùng kiêu ngạo trí tuệ khiến bạn thiếu đi sự tôn trọng đối với các lĩnh vực kiến thức khác. Bên cạnh đó, bạn cần biết mình là người tiếp thu qua việc đọc hay nghe, và cách bạn học hỏi hiệu quả nhất là gì.

Yếu tố cốt lõi để giữ vững sự chính trực chính là hệ giá trị của bạn. Drucker đưa ra Bài kiểm tra chiếc gương: bạn muốn nhìn thấy ai trong gương mỗi sáng?. Việc làm việc trong một tổ chức có hệ giá trị mâu thuẫn với giá trị cá nhân sẽ đẩy một người vào sự thất vọng và không thể tạo ra hiệu suất cao. Hệ giá trị phải là bài kiểm tra tối thượng cho mọi quyết định.

Thay vì tập trung vào việc chiếm hữu quyền lực, nhà lãnh đạo cần chuyển hướng tư duy sang câu hỏi: Tôi nên đóng góp điều gì? Câu hỏi này đòi hỏi sự cân bằng giữa tình huống hiện tại, điểm mạnh cá nhân và những kết quả thực tế tạo ra sự khác biệt.

Cuối cùng, quyền lực và sự đóng góp không thể thực thi trong sự cô lập. Người lao động tri thức phải chịu trách nhiệm về các mối quan hệ, chấp nhận rằng đồng nghiệp cũng là những cá nhân độc lập với điểm mạnh và hệ giá trị riêng . Bạn phải chủ động chịu trách nhiệm về giao tiếp: xác định ai cần biết thông tin, bạn phụ thuộc vào ai và ai phụ thuộc vào bạn, sau đó thông báo cho họ theo cách mà họ dễ dàng tiếp nhận nhất.

Sự giao thoa giữa khoa học hành vi hiện đại về nghịch lý quyền lực và minh triết quản trị bản thân mang lại một định hướng rõ ràng. Quyền lực là năng lực tạo ra sự khác biệt, nhưng nó là một món quà được tập thể ủy thác. Để không trở thành nạn nhân của chính vị thế mình đang nắm giữ, lãnh đạo phải không ngừng rèn luyện sự thấu cảm, tập trung vào lợi ích chung và giữ vững sự chính trực tuyệt đối thông qua kỷ luật tự phản tỉnh.