Một số cuốn sách về Hành vi Tổ chức (Organizational Behavior) đã dành ra một chương để bàn về quyền lực trong tổ chức, hòng giúp cho nhà quản lý hiểu được và điều phối các hoạt động bên trong tổ chức. Nhưng thực ra chúng ta cần một cuốn sách dày dặn đầy đủ chứ không phải là một chương. Lý do là nhiều người đảm nhận vai trò lãnh đạo, hay bị dí vào vị trí đó mà không một lần được bỏ công tìm hiểu về thứ mà mình sẽ va chạm hằng ngày.
Nếu nói quyền lực là khái niệm nền tảng để hiểu được xã hội, như triết gia Bertrand Russell đề cập, thì phải chăng phần lớn nhà lãnh đạo đang nhìn vào xã hội và cố hiểu nó bằng bản năng. Quyền lực, giống như năng lượng trong vật lý học, tồn tại dưới nhiều dạng thức và không thể quy giản về một nguồn duy nhất. Khi nhìn xã hội hay tổ chức bằng bản năng, ta dễ sa vào những hiểu lầm tai hại, coi quyền lực chỉ là chức danh trên sơ đồ hay sự cưỡng ép thô bạo.
Trong thực tế, quyền lực là một mạng lưới chằng chịt phức tạp. Hiểu rõ về quyền lực mang lại cho nhà lãnh đạo ít nhất ba công dụng cốt lõi:
Thứ nhất, cung cấp một lăng kính sắc bén để phân tích tổ chức. Thay vì nhìn vào sơ đồ tổ chức “tĩnh”, nhà lãnh đạo tường tận quyền lực sẽ nhìn thấy các “điểm ra quyết định” thực tế. Họ hiểu rằng ai nắm giữ dữ liệu, ai kiểm soát nguồn lực triển khai và đặc biệt, ai có quyền định nghĩa cái “đúng”, ai là “chuyên gia”, người đó nắm giữ quyền lực tri thức bền vững nhất. Nếu không hiểu điều này, các nỗ lực xây dựng “tổ chức học tập”, hoặc những nỗ lực trao quyền có thể chỉ dừng lại ở mức hình thức.
Thứ hai, là công cụ để thiết kế và quản trị hệ thống. Lãnh đạo là quản trị quyền lực: chọn lúc dùng “cứng” (cưỡng ép, phần thưởng), lúc dùng “mềm” (thu hút, thuyết phục). Một hệ thống vận hành tốt là khi quyền lực được thiết kế vào các “mạch”: từ các tương tác hằng ngày đến các quy tắc về tư cách thành viên và các kỹ thuật kỷ luật, công nghệ. Khi đó, quản trị không còn là “tác động bằng người” mà là “tác động bằng luật chơi”. Việc thành thục sử dụng quyền lực có thể kích hoạt nhiệt huyết và năng lực sáng tạo vượt bậc ở đội nhóm. Nó cũng có thể kích hoạt tinh thần đoàn kết, nỗ lực và trí tuệ tập thể ở quy mô rộng nhất, từ quy mô của nhóm khởi nghiệp cho đến những cuộc chiến tranh nhân dân quy mô lớn trong nhiều năm để đạt mục tiêu có ý nghĩa.
Thứ ba, sự thấu đáo về quyền lực giúp nhà lãnh đạo cảnh giác và có thể tự bảo vệ mình trước “nghịch lý quyền lực”. Chúng ta thường giành được quyền lực nhờ sự thấu cảm và những đóng góp cho lợi ích chung, nhưng chính trải nghiệm khi nắm giữ quyền lực lại phá hủy những kỹ năng đó. Người nắm quyền lâu ngày mà thiếu sự giám sát dễ rơi vào tình trạng “tổn thương thùy trán”: thiếu hụt thấu cảm, hành động bốc đồng, tư lợi, dễ dàng dùng ngôn từ xúc phạm người khác và mắc hội chứng “ngoại lệ” – tự huyễn hoặc rằng mình là cá nhân kiệt xuất được quyền đứng trên mọi quy tắc. Lịch sử và tâm lý học đã nhiều lần chứng minh một nguyên lý bất hủ: quyền lực có xu hướng gây tha hóa. “Quyền lực tuyệt đối, tha hóa tuyệt đối”. Sự suy giảm và lạm dụng này không hoàn toàn do bản chất con người vốn xấu xa, mà xuất phát từ chính những biến đổi tâm lý khi nắm giữ quyền lực.
Sự thiệt thòi lớn nhất của một nhà lãnh đạo lơ mơ về quyền lực là sự bất lực trước các hình thái quyền lực mới. Trong kỷ nguyên số, “quyền lực công cụ hóa” và “tâm lý chính trị” có thể thao túng hành vi con người một cách vô thức thông qua thuật toán và dữ liệu. Nếu không hiểu các cơ chế này, lãnh đạo dễ trở thành một mắt xích bị điều hướng trong một trò chơi mà họ không nắm được luật.
Quyền lực bền vững hiện nay không đến từ việc “chiếm đoạt” mà được “trao tặng” bởi mạng lưới xã hội. Nó chỉ có thể duy trì khi gắn liền với sự thấu cảm, lòng biết ơn và khả năng thiết kế hệ thống để quyền lực không phụ thuộc hoàn toàn vào một cá nhân. Tường tận về quyền lực, vì thế, không phải để thao túng, mà là để thực thi trách nhiệm một cách tỉnh táo và nhân văn.
Sự am hiểu sâu sắc về quyền lực và năng lực vận dụng vào nghệ thuật lãnh đạo hiệu quả đòi hỏi cả hai phương diện đạo đức cá nhân và thiết kế hệ thống. Về mặt đạo đức, quyền lực bền vững phải gắn liền với sự tu dưỡng không ngừng về sự thấu cảm và lòng biết ơn đối với mạng lưới xã hội đã trao quyền cho mình. Nhà lãnh đạo phải chủ động từ bỏ đặc quyền đặc lợi, liên tục kể những câu chuyện tạo ra sự gắn kết, đoàn kết thay vì những câu chuyện chia rẽ hay hạ thấp người khác. Lãnh đạo là một quá trình liên tục tự phản tỉnh để không bị ảo vọng quyền lực làm cho mù quáng. Tuy nhiên, chỉ dựa vào đạo đức và ý chí cá nhân là một canh bạc quá rủi ro đối với bất kỳ tổ chức nào. Về mặt thiết kế hệ thống, nhà lãnh đạo giỏi phải chủ động xây dựng các “quyền lực đối trọng” ngay từ thời bình. Nghĩa là, quyền lực kinh tế hay quyết định của giới tinh hoa trong tổ chức phải bị kiềm chế bởi các thiết chế minh bạch, các hội đồng độc lập, hoặc các cơ chế cho phép cộng đồng nhân viên thực thi sự giám sát chéo. Ở cấp độ thể chế, phải xây dựng được các quy trình giải trình trách nhiệm rõ ràng. Quản trị quyền lực xuất sắc không phải là đi tìm kiếm những vị “thánh nhân” miễn nhiễm với sự tha hóa, mà là thiết kế ra một cấu trúc hệ thống sao cho không một cá nhân nào có thể sở hữu quyền lực tuyệt đối để mà tha hóa tuyệt đối.
Do đó, việc đào sâu tìm hiểu về quyền lực, từ chỗ định nghĩa nó là gì, nhận diện nó trong cuộc sống, các dạng thức tồn tại của quyền lực, các cách thức tác động của nó đối với cá nhân, trong gia đình, đội nhóm, tổ chức và xã hội là hết sức hệ trọng và có ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với nhà lãnh đạo, không chỉ cho hiệu quả lãnh đạo, mà cho chính việc phát triển bản thân.
